De toekomst is open, maar niet leeg

De toekomst is open, maar niet leeg Hoe moet je als beleidsmaker omgaan met de ongewisse toekomst? De gemeente Haarlemmermeer verkent haar toekomst met behulp van een aantal scenario’s. Doel is om in de toekomst het streven naar duurzame ontwikkeling te verankeren. Hoogleraar Roel in ’t Veld schetst de randvoorwaarden voor gemeentelijk duurzaam beleid.

De gemeente Haarlemmermeer heeft de afgelopen twee jaar een programma ingericht ter versterking van haar strategisch vermogen. Het sluitstuk van dit programma werd gevormd door het thema duurzame ontwikkeling van Haarlemmermeer en de bouw van scenario’s.

Governance van duurzame ontwikkeling is een complex vraagstuk omdat het bestaat uit een groot aantal gerelateerde vraagstukken in een ingewikkelde samenleving. Duurzame ontwikkeling valt te beschouwen vanuit een viertal waarden: het voorzorgbeginsel: het nu zo handelen dat de kansen va toekomstige generaties niet in gevaar komen; harmonie binnen de sociale, economische en ecologische dimensie van het menselijk bestaan; veerkracht, indien overleving het belangrijkste doel is. En een laatste element van duurzame ontwikkeling is het streven naar kwaliteit.

Scenario’s als referentiekader

Om het strategisch beleid richting een duurzame toekomst te verkennen hebben we een aantal scenario’s beschreven. Deze dienen als referentiekader in gesprekken. Aan de hand van de scenario’s worden besluitvormers in staat gesteld om om te kunnen gaan met onzekere toekomsten. Kenmerkend voor toekomstonderzoek is dat het altijd onderzoek naar een construct betreft en dat het niet gaat om representaties van een waar te nemen werkelijkheid. De toekomst moet zich nog ontvouwen. De scenario’s zijn derhalve beredeneerde beelden van alternatieve toekomsten

Waarvoor gebruiken we scenario’s? Om te leren omgaan met de onzekere en onvoorspelbare invloeden die op een gemeente afkomen. En om daaruit dreigingen en kansen te bepalen. Zodra we daar een inschatting van gemaakt hebben, kunnen we vaststellen wat de ruimte voor handelen is. De scenario’s bieden tevens zicht op spanningen en dilemma’s die eerder nog niet als zodanig erkend waren. Het werken met scenario’s helpt om te kunnen omgaan met verschillende toekomsten. Op deze wijze is het mogelijk voor een gemeente een handelwijze te kiezen die in alle scenario’s rampen vermijdt.

Het openen van mogelijke toekomsten

De titel die we gegeven hebben aan het Programma Versterking Strategisch Vermogen is ‘Randloos Duurzaam’. Dit staat voor het verrijken van ideeën, het ruimte geven aan fantasie en het openen van mogelijke toekomsten ten behoeve van duurzame ontwikkeling. Met dit strategisch programma omarmen we juist onzekerheden en zoeken we naar methoden en vaardigheden om daar op een passende, duurzame wijze mee om te gaan. Het strategisch programma staat dus in dienst van het nemen van ‘goede’ beslissingen.

Voor een gemeente is het belangrijk om te weten hoe groot de ruimte om te handelen is. Daarmee wordt duidelijk welke zaken je in de hand hebt en welke niet. Op basis van de eigen beleidsruimte kan een gemeente bijvoorbeeld ‘zelf’ bepalen waar een verkeerslicht komt, of een vergunning al dan niet uitgeven, etc. De eigen beleidsruimte van een gemeente wordt bepaald door de combinatie van waarden, de bestaande situatie en de kritische onzekerheden, ingedeeld volgens de mate waarin hierop invloed valt uit te oefenen.

Waarden zijn open voor discussie

Handelen gebeurt altijd vanuit een bepaalde opvatting, een zienswijze op hoe men vindt dat er gehandeld zou moeten worden. Waarden zijn in principe altijd open voor discussie en daardoor veranderbaar. De waardepropositie in het scenario laat zien welke waarden van belang zijn volgens het politieke spectrum van Haarlemmermeer. Vanuit het perspectief van duurzaamheid gaat het in ieder geval om het streven naar kwaliteit, veerkracht en duurzame ontwikkeling.

Het gaat er om dat men hierover in gesprek met elkaar is en in het licht van mogelijke toekomsten besluiten neemt die kunnen leiden tot duurzame ontwikkeling van Haarlemmermeer.

De bestaande situatie is deels beïnvloedbaar

De bestaande situatie van een gemeente is te beschrijven volgens het onderscheid tussen beïnvloedbare en niet beïnvloedbare factoren. De beïnvloedbare factoren zijn de spelers en gebeurtenissen in de directe omgeving, waarop wel enige invloed is uit te oefenen (zoals verbonden partijen, woningcorporaties, gesubsidieerde organisaties, bewoners, andere overheden etc.). Dit behoort dus tot de invloedssfeer van de organisatie; er is sprake van rechtstreekse wederzijdse afhankelijkheid.

Op zoek naar relevante kritische onzekerheden

Kritische onzekerheden zijn de trend- of invloedclusters die de grootste invloed op toekomstige ontwikkelingen en gebeurtenissen zullen hebben wanneer ze zich voordoen, maar die tegelijkertijd het meest onzeker zijn. Het gaat er om te bepalen welke kritische onzekerheden bij uitstek relevant zijn voor de gemeente.

Door systematisch te kijken naar ontwikkelingen die een hoge mate van onzekerheid en een grote impact op Haarlemmermeer hebben zijn de kritische onzekerheden in kaart gebracht. Dit zijn invloeden van buitenaf waar een bestuur mee moet omgaan, maar die dit op zichzelf niet kan beïnvloeden. Hierin gaan we uit van het gelijktijdig ontstaan en bestaan van onderling tegenstrijdige ontwikkelingen en effecten. Omgaan met deze spanning is een belangrijk onderdeel van bestuurlijk handelen.

Er zijn voor Haarlemmermeer in ieder geval drie belangrijke kritische onzekerheden waar de gemeente rekening mee dient te houden: luchtvaart in relatie tot de luchthaven, klimaat in relatie tot water en bestuur in relatie tot de samenleving.

De betekenis van de verkenning naar de toekomst toe

De opstelling van de scnario’s stelt in staat tot het identificeren van dreigingen en kansen. Bij het bepalen van de handelingssruimte is het van belang welke handelingsrichtingen aanbevelingswaardig zijn in relatie tot duurzame ontwikkeling van Haarlemmermeer. De exacte invulling van deze handelingsrichtingen maakt echter deel uit van politieke besluitvorming.

Met onze verkenning hebben we het spectrum van de verhouding tussen overheid en samenleving willen opentrekken. We hebben geconstateerd dat er meer toekomsten (tegelijk) mogelijk zijn. Dat we trends zien, maar veel ook nog niet weten.

Daarnaast hebben we geconstateerd dat er binnen de Haarlemmermeerse gemeentegrenzen relatief grote verschillen bestaan tussen de verschillende gebieden in termen van cohesie, identiteit en solidariteit. Zal dat in de toekomst ook zo zijn? En moet het bestuur dan ook deze varieteit in het eigen handelen honoreren, bijvoorbeeld door heel verschillend om te gaan met vraagstukken rond participatieve democratie?

De scenario’s als gezamenlijk referentiekader

Voor een evaluatie omtrent de doorwerking van de scenariostudie is het te vroeg omdat zij pas in december 2013 werd afgerond. Een aantal stakeholders heeft tegenover de gemeente uitgesproken de scenario’s te appreciëren als gezamenlijk referentiekader.

Reflectie op de dynamiek van beleid met het oog op duurzame ontwikkeling vergt denken en ontwerpen in meervoud, in spanningen, in afhankelijkheden, in veranderlijkheid, maar het vraagt tegelijk aandacht voor de belangrijkste grondslagen voor continuïteit in hedendaagse samenlevingen, te weten: de voor overleving noodzakelijke checks and balances.

Roel In ’t Veld is hoogleraar Governance and Sustainability aan de Universiteit van Tilburg en bekleedt sinds februari 2014 de bijzondere Unesco leerstoel voor Governance & Sustainability. Dit artikel is tot stand gekomen op basis van zijn inaugurale rede ‘Transgovernance. Duurzame ontwikkeling in een kennisdemocratie’ en de scenariostudie Randloos Duurzaam.

You may also like...

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>